Zamknij
Korzystamy z plików cookies i umożliwiamy zamieszczanie ich osobom trzecim. Pliki cookies ułatwiają korzystanie z naszych serwisów. Uznajemy, że kontynuując korzystanie z serwisu, wyrażasz na to zgodę.
Więcej o plikach cookies można dowiedzieć się na uruchomionej przez IAB Polska stronie : http://wszystkoociasteczkach.pl.

Trąby powietrzne w Polsce

Trąba powietrzna w naszych szerokościach geograficznych jest silnym wirem powietrza o niewielkiej średnicy - od kilku do kilkudziesięciu metrów i pionowej lub skośnej osi obrotu względem powierzchni Ziemi. Wyrasta zwykle w przedniej części chmury burzowej Cumulonimbus (Cb) w postaci leja skierowanego ku powierzchni Ziemi.

 

Jak wcześniej powiedziano, występowanie dużych prędkości wiatru w Polsce związane jest z trzema różnymi genetycznie sytuacjami meteorologicznymi:
  • działalnością cykloniczną,
  • utworzeniem się w rejonach górskich zaburzeń w ogólnej cyrkulacji atmosfery spowodowanych barierą orograficzną gór i stworzenie dogodnej sytuacji dynamicznej do powstania ciepłego, suchego, silnego i porywistego wiatru spadającego z gór - wiatru halnego,
  • utworzeniem się sprzyjających warunków meteorologicznych do powstania małoskalowych wirów powietrznych - trąb powietrznych.
Zagrożenie przez trąby powietrzne występuje u nas w ciepłej porze roku, najczęściej w miesiącach od czerwca do sierpnia, w godzinach popołudniowych. Aby powstała trąba powietrzna, musi zaistnieć sprzyjający zespół warunków meteorologicznych, porównywalnych do tych, jakie występują się przy tworzeniu się tornad nad obszarem Wielkich Równin Amerykańskich, które pojawiają się tam od marca do lipca. Geneza tych zjawisk, chociaż inaczej nazwanych, jest podobna. Te sprzyjające warunki do utworzenia się trąby powietrznej występują zazwyczaj na pograniczu dwóch silnie zróżnicowanych termicznie i wilgotnościowo mas powietrza. U nas w kraju jest to zazwyczaj bardzo ciepłe i wilgotne powietrze zwrotnikowe i powietrze polarno morskie, a w Stanach Zjednoczonych - ciepłe, wilgotne powietrze znad Zatoki Meksykańskiej i suche, chłodne powietrze z Gór Skalistych.

Trąby powietrzne powstają zazwyczaj przed frontem chłodnym w masie ustępującego ciepłego i wilgotnego powietrza, w której utrzymuje się silna konwekcja i dochodzi do powstania gwałtownych burz, nawałnic, szkwałów i właśnie trąb powietrznych. Cała ta strefa "rodzenia się" nawałnic i trąb powietrznych w warunkach polskich nosi nazwę frontu szkwałowego. Tworzą się wówczas chmury burzowe z silnie rozwiniętymi pionowymi i poziomymi prądami i zawirowaniami powietrza, które sięgają od silnie i wysoko rozbudowanych chmur Cumulonimbus do powierzchni Ziemi. Na intensywność wystąpienia trąby mogą też mieć wpływ niektóre elementy fizjograficzne terenu oraz kontrastowo zróżnicowane, sąsiadujące z sobą podłoże (lasy, pola, obszary piaszczyste i podmokłe, zabudowania i tereny otwarte poprzecinane drogami asfaltowymi itp.).

Pojęcie "trąba powietrzna" jest w zasadzie używane do wyróżnienia tego groźnego zjawiska meteorologicznego w europejskich szerokościach geograficznych, także w Polsce. Nazwa "tornado" - jest przyjęta natomiast do określenia go dla obszarów ich najczęstszego występowania w kilku stanach Ameryki Północnej, tj. głównie Arkansas, Południowa Dakota, Missouri i Tennessee.

Trąba powietrzna w naszych szerokościach geograficznych jest silnym wirem powietrza o niewielkiej średnicy - od kilku do kilkudziesięciu metrów i pionowej lub skośnej osi obrotu względem powierzchni Ziemi. Wyrasta zwykle w przedniej części chmury burzowej Cumulonimbus (Cb) w postaci leja skierowanego ku powierzchni Ziemi. Lej ten obniża się stopniowo osiągając nieraz powierzchnię ziemi, przy czym przekrój jego zwęża się, w którym to zwężeniu powstaje wiatr o ogromnej prędkości - 50 do 100 m/s, nieraz większej. Pod wpływem wielkich prędkości wiatru rozwija się siła odśrodkowa, na skutek której masy powietrza rozpływają się na boki, natomiast w środku wiru ciśnienie znacznie spada w stosunku do otaczającego - o kilkadziesiąt, a nawet 100 hPa. W pewnej chwili wir schodzi do powierzchni Ziemi, zwija się w lej który porywa tumany pyłu, piasku i spiralnym ruchem unosi je do góry. W tym stadium rozwoju trąby powietrznej, wir tworzy ciemny słup jakby podtrzymujący chmurę, rozszerzony na obu jego końcach.

Mechanizm powstania trąby powietrznej nie jest w zasadzie do końca poznany. Badania amerykańskie wykazują, (na podstawie materiałów obserwacyjnych pozyskiwanych przez tzw. tropicieli tornad, którzy do swoich odważnych eksperymentów wykorzystują bardzo drogie radary dopplerowskie zainstalowane na samochodach terenowych), że bezpośrednio do utworzenia się trąby powietrznej przyczynia się: bardzo wysoka temperatura punktu rosy, tzw. uskok wiatru (różne kierunki i prędkości na różnych wysokościach) oraz wystąpienie tzw. prądu strumieniowego na wysokości powyżej 16 km, który wciąga jeszcze wyżej powietrze wznoszące się na skutek konwekcji. Przypuszcza się też, że oś trąby łączy się na pewnej wysokości z poziomą osią szkwału burzowego, a więc trąba jest jakby zwisającym rękawem zorientowanej poziomo osi szkwału burzowego. Kierunek wirowania powietrza w trąbie jest w naszych szerokościach cykloniczny (niezgodny z ruchem wskazówek zegara). Wir przemieszcza się razem z generującą go chmurą burzową. Trąbie, prócz silnego wiatru towarzyszy najczęściej burza, deszcz i grad.

Charakterystycznym dla trąb powietrznych w Polsce jest wąski pas zniszczeń, odpowiadający w przybliżeniu rozmiarom poprzecznym wiru, zazwyczaj około 200-250 m, modyfikowany konfiguracją terenu. Szerokość pasa zniszczeń zależy od średnicy trąby. Największe zniszczenia występują w strefie zwiększonej wirowości strug powietrza, a więc w przewężeniach terenowych oraz urbanistycznych. Prędkość powietrza w wirze ocenia się na podstawie stanu zniszczeń, dlatego też jest to ocena subiektywna, obarczona pewnym błędem i odnosząca się do warstwy bezpośrednio przylegającej do powierzchni Ziemi. W ciągu ostatnich 35 lat żadna trąba powietrzna, która wystąpiła w naszym kraju nie przeszła bezpośrednio nad stacją meteorologiczną. Gdyby przeszła - zniszczyłaby oczywiście wszystkie urządzenia pomiarowe.

Jak wynika w opisów trąb powietrznych występujących w Polsce dokonanych przez wysokiej klasy specjalistów, charakteryzują je następujące parametry prędkości:
 prędkość przemieszczania-30 - 40 km/h,
 prędkość wiatru w wirze-50 - 100 m/s,
 czas trwania nad danym miejscem-kilka sekund do kilku minut,
po czym nagle znika i rozpływa się bez śladu.


Katastrofalne skutki przejścia trąby powodują nie tylko ogromne prędkości wirującego powietrza, ale także niesłychana siła ssąca na skutek gwałtownego spadku ciśnienia w osi wiru. Skutkiem panującego wewnątrz trąby niskiego ciśnienia jest np. wyrywanie drzew z korzeniami, wypadanie drzwi i okien, podrywanie do góry dachów i całych domów, ciężkich przedmiotów, jak: samochody, wagony kolejowe, ludzi i przenoszenie ich na odległość dziesiątków metrów.

Oprócz trąb powietrznych, nad akwenami wodnym występują podobne zjawiska - trąby wodne, które przybierają postać leja wirującego nad ciepłym zbiornikiem wodnym. Zjawisko to niezwykle rzadko występuje nad obszarem Bałtyku, ale jest spotykane.

Na podstawie zebranej przez autorkę za okresy 1979-1988 i 1998-2002 dokumentacji prasowej można było określić, że częstość występowania trąb powietrznych w ciągu roku w Polsce waha się od 1 - 4. (Dla porównania - w Stanach Zjednoczonych występuje rocznie około 1000 wirów powietrznych, przy czym na szczęście tylko nieliczne osiągają intensywność 4 lub 5 (tornada niszczycielskie) w skali Teda Fujity, w której 1 - odpowiada prędkości około 165 km/h ( 45,8 m/s), a 5 - wręcz apokalipsę.

Nie zaobserwowano, by w okresie 1998-2000 trąby powietrzne występowały częściej niż w okresie wcześniejszym, natomiast zaobserwowano, że siła i skutki ich zniszczeń są znacznie większe.



Rys.1 Trąby powietrzne na obszarze Polski
 w okresie 1979-1988
 w okresie 1998-2002


Na rys.1 wniesiono daty i rejony wystąpienia trąb powietrznych we wspomnianych okresach. Jak z rysunku wynika, najczęściej zjawisko to pojawia się w wyżynnej części kraju, na obszarze Małopolski i w Polsce środkowej. Niemniej jednak, jak można zauważyć, trąby powietrzne mogą wystąpić w każdej prawie części Polski, prócz samego wybrzeża. Na rys.2 pokazano zdjęcie, które wykonał Krzysztof Piekarski z Oddziału IMGW w Białymstoku, a które można by nazwać: widok Puszczy Piskiej po przejściu trąby powietrznej w dniu 4 lipca 2002 roku. De facto - to niszczycielskie zjawisko, które zniszczyło 44 000 ha Puszczy Piskiej zostało ocenione, jako front szkwałowy z trąbami powietrznymi.


Rys.2 Widok Puszczy Piskiej po przejściu trąby powietrznej w dniu 4 lipca 2002 roku.
Fotografia: Krzysztof Piekarski


Poniżej przytoczono przykłady opisów zniszczeń spowodowanych trąbami powietrznymi w Polsce.
  • Prędkość wiatru trąby powietrznej, która wystąpiła 20 lipca 1931 r. w okolicy Lublina wahała się według wyliczeń naukowców od 110 do 145 m/s (co równa się ciśnieniu dynamicznemu 765 - 1314 kg/m2). Wiatr zniszczył wówczas budynki o murach 50 cm grubości, przewrócił stojące na szynach kolejowych załadowane wagony towarowe, powyginał konstrukcje żelazne;
  • 20 sierpnia 1946 r. trąba w okolicach Kłodzka zniszczyła zabudowania 3 wsi. W lesie spowodowała wyłom w drzewostanie szerokości 1 km i długości 10 km. Wszystkie drzewa oprócz kilkunastu, zostały ścięte na wysokości 2 - 3 m nad powierzchnią gruntu;
  • 10 lipca 1957 pod Łodzią trąba poczyniła spustoszenia w 12 - hektarowym lesie, łamiąc wiele drzew między innymi 100 - letnie dęby;
  • 25 sierpnia 1956 trąba powietrzna przemieściła się nad centrum Szczecina. Siła wiatru była tak duża, że powyginała żelbetowe latarnie na wysokości 2 m nad gruntem, wywróciła ciężarowe samochody naładowane cegłami;
  • Bardzo silne trąby wystąpiły w ciągu 2 kolejnych dni 15 - 16 maja 1958 w okolicach Rawy Mazowieckiej i Nowego Miasta. W pierwszym dniu trąba poczyniła spustoszenia w pasie o szerokości 700 - 1000 m i długości 13 km, a w drugim dniu w pasie o szerokości 200 m i długości 10 km. Prawie wszystkie domy w obu miastach zostały poważnie uszkodzone (pozrywane dachy uszkodzone mury domów). Wiele drzew trąba ścięła, a część powyrywała z korzeniami. Lasek sosnowy 500 x 200 m wyglądał po przejściu trąby jak skoszony;
  • 20 maja 1960 r. w części województw rzeszowskiego i lubelskiego wystąpił wiatr o katastroficznej sile. Spowodował on poważne zakłócenia w komunikacji (powalone drzewa), uszkodzone zostały w wielu miejscach połączenia telefoniczne i linie energetyczne, były ofiary w ludziach. Strefa zniszczeń, wyraźnie zaznaczona, ciągnęła się wąskim pasem (najczęściej 100 - 300 m szerokości) od wsi Niechórz, gdzie wystąpiły poważne zniszczenia (wieś położona wzdłuż wąskiej doliny) przez Rzeszów do Tomaszowa. Natężenie zniszczeń nie było jednakowe w całym tym pasie. W jednych miejscowościach zniszczeniu uległy całe wsie, w innych tylko pojedyncze domy. Powalone zostały setki hektarów lasu (Nadl. Ruda Różaniecka - 100 ha). O sile wiatru świadczą powyrywane z ziemi wraz z betonowymi podporami dwa słupy wysokiego napicia. W wielu miejscach widać wyraźne ślady działania trąby powietrznej (skręcone drzewa, efekty ssania itp.)
  • Charakterystyczne dla trąby powietrznej zniszczenia, szczególnie w lasach miały miejsce 7 sierpnia 1962 r. koło Stronia w woj. Bydgoskim (szkody w drzewostanie w pasie szerokości 150 - 200 m i długości 4 km) i 2 maja 1971 w Heliodorowie w woj. Poznańskim. Pas zniszczeń lasu na długości 3 km i szerokości 100 - 400 m.
  • Potężna trąba powietrzna wystąpiła w dniu 25 lipca 1977 w gminie Strzałkowo, województwo konińskie.
  • W dniu 2 czerwca 1980 potężna trąba powietrzna wystąpiła w miejscowości Kocin niedaleko Zielonej Góry w środkowo - zachodniej Polsce.
  • W dniu 4 lipca 2002 wyjątkowo potężna trąba powietrzna związana z frontem szkwałowym wystąpiła na obszarze Pojezierza Mazurskiego w miejscowości Pisz, kosząc lub ukręcając drzewa na obszarze około 44 ha Puszczy Piskiej.
  • W dniu 9 lipca 2004 roku trąby powietrzne wystąpiły w kilku miejscowościach środkowej i wschodniej części Polski. Po ich zidentyfikowaniu okazało się, że wystąpiły one głównie na skraju dużych kompleksów leśnych Puszczy Kampinoskiej (w miejscowościach Wiktorów, Borzęcin Duży i Zaborów) i Puszczy Białowieskiej (w miejscowościach Jelonki i Kleszczele). Skutki niszczycielskie trąby, która przeszła przez Wiktorów, to kompletnie zniszczone obiekty budowlane oraz "zassany" przez trąbę i przeniesiony na kilkanaście metrów człowiek, który na szczęście wyszedł z tego cało.